Cuộc chiến giữa Nga và Ukraine bùng nổ từ tháng 2/2022 đã trở thành một trong những biến cố địa chính trị lớn nhất thế kỷ XXI. Không chỉ làm thay đổi cục diện an ninh châu Âu, xung đột này còn kéo theo hệ lụy toàn cầu về kinh tế, năng lượng và trật tự quốc tế. Vậy tại sao Nga đánh Ukraine? Liệu đây chỉ là một cuộc xung đột song phương, hay là kết quả của những toan tính sâu xa kéo dài hàng thập kỷ? Hãy cùng Xứ Dừa Bến Tre tìm hiểu bài viết để giải mã bản chất thật sự của cuộc chiến này.
Nội dung chính:
1. Tại sao Nga đánh Ukraine? Góc nhìn từ lịch sử và bản sắc dân tộc
1.1. Ukraine trong tư duy lịch sử của nước Nga
Để hiểu rõ tại sao Nga đánh Ukraine?, cần nhìn lại mối quan hệ lịch sử phức tạp giữa hai quốc gia này. Trong nhận thức của nhiều nhà lãnh đạo Nga, đặc biệt là Tổng thống Vladimir Putin, Ukraine không chỉ là một quốc gia láng giềng độc lập mà còn được xem là một phần không thể tách rời của lịch sử Nga.
Kyiv – thủ đô của Ukraine – từng là trung tâm của Kievan Rus, nhà nước Đông Slav cổ đại được coi là cái nôi hình thành của Nga, Ukraine và Belarus ngày nay. Chính vì vậy, giới tinh hoa Nga cho rằng việc Ukraine tách khỏi Nga không chỉ là sự mất mát lãnh thổ mà còn là sự “đứt gãy lịch sử”.
Tổng thống Putin nhiều lần công khai quan điểm rằng Nga và Ukraine là “một dân tộc”, và việc Ukraine tồn tại như một quốc gia độc lập là kết quả của những quyết định sai lầm trong thời kỳ Liên Xô. Tư duy này tạo nên nền tảng tư tưởng cho hành động quân sự sau này.
1.2. Hệ quả từ sự tan rã của Liên Xô
Năm 1991, Liên Xô sụp đổ, Ukraine trở thành quốc gia độc lập và sở hữu kho vũ khí hạt nhân lớn thứ ba thế giới. Tuy nhiên, Ukraine đã từ bỏ vũ khí hạt nhân để đổi lấy cam kết đảm bảo an ninh theo Bản ghi nhớ Budapest năm 1994, trong đó có Nga.
Từ góc nhìn của Nga, sự tan rã Liên Xô là “thảm họa địa chính trị lớn nhất thế kỷ 20”. Việc mất quyền kiểm soát Ukraine khiến Moscow suy yếu nghiêm trọng về ảnh hưởng chiến lược, đặc biệt là ở Đông Âu và Biển Đen. Điều này góp phần lý giải vì sao Nga luôn tìm cách kéo Ukraine quay trở lại quỹ đạo ảnh hưởng của mình.
2. Tại sao Nga đánh Ukraine? Nỗi lo NATO và an ninh quốc gia
2.1. NATO – “lằn ranh đỏ” của Moscow
Một trong những câu trả lời quan trọng nhất cho câu hỏi tại sao Nga đánh Ukraine? chính là NATO. Sau Chiến tranh Lạnh, NATO liên tục mở rộng về phía Đông, kết nạp nhiều quốc gia từng thuộc khối Warsaw hoặc chịu ảnh hưởng của Liên Xô cũ.
Nga coi đây là mối đe dọa trực tiếp đến an ninh quốc gia. Trong tư duy chiến lược của Moscow, Ukraine đóng vai trò như một “vùng đệm” giữa Nga và phương Tây. Nếu Ukraine gia nhập NATO, Nga sẽ phải đối mặt với liên minh quân sự mạnh nhất thế giới ngay sát biên giới.
2.2. Nỗi ám ảnh về bao vây chiến lược
Từ góc nhìn của Nga, việc NATO triển khai vũ khí, hệ thống phòng thủ tên lửa và binh sĩ ở Đông Âu tạo ra cảm giác bị bao vây. Ukraine, với đường biên giới dài hơn 2.000 km giáp Nga, trở thành mắt xích cực kỳ nhạy cảm.
Nga từng yêu cầu NATO cam kết không mở rộng thêm về phía Đông và không kết nạp Ukraine. Khi các yêu sách này không được đáp ứng, Moscow cho rằng con đường ngoại giao đã đi vào bế tắc, từ đó lựa chọn giải pháp quân sự.
2.3. Chiến tranh phòng ngừa theo cách nhìn của Nga
Moscow gọi cuộc chiến tại Ukraine là “chiến dịch quân sự đặc biệt”, với lập luận rằng Nga đang tiến hành một cuộc chiến phòng ngừa để bảo vệ an ninh quốc gia. Dù lập luận này bị cộng đồng quốc tế phản đối mạnh mẽ, nó vẫn là cách Nga biện minh cho hành động xâm lược.
Từ đó có thể thấy, trong tư duy của Kremlin, tại sao Nga đánh Ukraine? không phải để chiếm đất đơn thuần, mà để ngăn chặn sự thay đổi cán cân an ninh bất lợi cho Nga trong tương lai.
3. Tại sao Nga đánh Ukraine? Toan tính địa chính trị và lợi ích chiến lược
3.1. Vị trí chiến lược của Ukraine
Ukraine sở hữu vị trí địa chính trị vô cùng quan trọng. Quốc gia này nằm giữa Nga và Liên minh châu Âu, kiểm soát nhiều tuyến giao thương, đường ống năng lượng và có bờ biển dài tại Biển Đen.
Việc kiểm soát hoặc gây ảnh hưởng lên Ukraine giúp Nga:
- Duy trì quyền tiếp cận Biển Đen
- Bảo vệ căn cứ hải quân chiến lược tại Sevastopol (Crimea)
- Kiểm soát các tuyến vận chuyển năng lượng sang châu Âu
Chính vì vậy, Ukraine không chỉ là vấn đề chính trị mà còn là bài toán chiến lược sống còn đối với Nga.
3.2. Khôi phục vị thế cường quốc
Sau nhiều năm bị phương Tây trừng phạt và cô lập, Nga mong muốn khẳng định lại vị thế cường quốc toàn cầu. Cuộc chiến tại Ukraine được xem như phép thử cho khả năng quân sự, sức chịu đựng kinh tế và ảnh hưởng chính trị của Nga.
Thông qua chiến tranh, Moscow muốn gửi thông điệp rằng họ sẵn sàng sử dụng sức mạnh quân sự để bảo vệ “vùng lợi ích cốt lõi”. Đây cũng là cách Nga thách thức trật tự quốc tế do phương Tây dẫn dắt.
3.3. Cuộc đối đầu gián tiếp với phương Tây
Nhiều chuyên gia nhận định rằng xung đột Nga–Ukraine thực chất là một cuộc chiến ủy nhiệm. Ukraine nhận được sự hỗ trợ quân sự, tài chính và tình báo từ Mỹ và châu Âu, trong khi Nga coi đây là cuộc đối đầu trực tiếp với phương Tây.
Vì vậy, khi đặt câu hỏi tại sao Nga đánh Ukraine?, cần hiểu rằng Ukraine không chỉ là mục tiêu, mà còn là chiến trường trong cuộc cạnh tranh quyền lực toàn cầu.
4. Tại sao Nga đánh Ukraine? Yếu tố chính trị nội bộ và tham vọng quyền lực
4.1. Củng cố quyền lực trong nước
Chiến tranh thường được các nhà lãnh đạo sử dụng để củng cố quyền lực nội bộ. Đối với Tổng thống Putin, cuộc chiến tại Ukraine giúp khơi dậy chủ nghĩa dân tộc, tập hợp sự ủng hộ của người dân và làm lu mờ các vấn đề kinh tế – xã hội trong nước.
Trong bối cảnh Nga đối mặt với tăng trưởng chậm, dân số già hóa và bất mãn xã hội, một “kẻ thù bên ngoài” có thể giúp chính quyền củng cố tính chính danh.
4.2. Nỗi lo về mô hình dân chủ Ukraine
Ukraine sau Cách mạng Maidan năm 2014 ngày càng hướng tới mô hình dân chủ và hội nhập phương Tây. Sự thành công của Ukraine, nếu có, sẽ trở thành hình mẫu nguy hiểm đối với Nga – nơi mô hình chính trị tập trung quyền lực đang chiếm ưu thế.
Do đó, việc làm suy yếu Ukraine cũng đồng nghĩa với việc ngăn chặn sự lan tỏa của các giá trị dân chủ mà Kremlin coi là mối đe dọa đối với chế độ.
4.3. Tham vọng để lại “di sản lịch sử”
Cuối cùng, không thể bỏ qua yếu tố cá nhân. Nhiều nhà phân tích cho rằng Tổng thống Putin muốn được ghi nhớ như người khôi phục “nước Nga vĩ đại”. Ukraine, trong tầm nhìn đó, là mảnh ghép quan trọng nhất.
Chính tham vọng lịch sử này góp phần lý giải vì sao Nga chấp nhận cái giá rất lớn – từ trừng phạt kinh tế đến cô lập quốc tế – để theo đuổi cuộc chiến.
5. Kết luận
Vậy tại sao Nga đánh Ukraine? Câu trả lời không nằm ở một nguyên nhân duy nhất, mà là sự kết hợp phức tạp giữa lịch sử, an ninh, địa chính trị và tham vọng quyền lực. Ukraine trở thành tâm điểm của cuộc cạnh tranh toàn cầu, nơi lợi ích quốc gia, nỗi sợ chiến lược và tham vọng cá nhân giao thoa. Cuộc chiến này không chỉ định hình tương lai Ukraine, mà còn ảnh hưởng sâu rộng tới trật tự thế giới trong nhiều thập kỷ tới.