Nghẹt mũi là tình trạng rất phổ biến, có thể xuất hiện khi thời tiết thay đổi, cảm lạnh, dị ứng hoặc mắc bệnh đường hô hấp. Dù thường không quá nghiêm trọng, nghẹt mũi kéo dài lại gây khó thở, mất ngủ và ảnh hưởng sinh hoạt. Vậy tại sao lại nghẹt mũi và xử lý thế nào?
Tại sao lại nghẹt mũi? Cơ chế gây tắc nghẽn đường thở
Nhiều người nghĩ rằng nghẹt mũi đơn giản là do dịch nhầy tích tụ quá nhiều bên trong khoang mũi. Trên thực tế, cảm giác tắc nghẽn còn liên quan trực tiếp đến tình trạng sưng viêm của niêm mạc mũi, khiến không gian dành cho luồng khí đi qua bị thu hẹp.
Điều gì xảy ra bên trong mũi khi bị nghẹt?
Bên trong khoang mũi được bao phủ bởi lớp niêm mạc có hệ thống mạch máu phong phú. Khi niêm mạc tiếp xúc với virus, vi khuẩn, chất gây dị ứng, khói bụi hoặc những tác nhân kích thích khác, các mạch máu có thể giãn ra.
Niêm mạc lúc này trở nên sưng nề, đồng thời tuyến tiết dịch tăng hoạt động. Đường lưu thông của không khí vì vậy bị thu hẹp, tạo nên cảm giác bí và khó thở qua mũi.
Điều này lý giải tại sao có những lúc bạn cảm thấy nghẹt mũi rất rõ dù lượng nước mũi không nhiều. Nguyên nhân chính trong trường hợp này có thể đến từ niêm mạc đang sưng chứ không đơn thuần do dịch nhầy.
Nghẹt mũi một bên và hai bên có gì khác nhau?
Nghẹt mũi có thể xuất hiện ở một hoặc cả hai bên. Một số người nhận thấy tình trạng tắc nghẽn luân phiên giữa hai bên mũi, đặc biệt khi nằm nghiêng hoặc vào ban đêm.
Nếu nghẹt mũi một bên xuất hiện trong thời gian ngắn rồi tự hết, nguyên nhân có thể không đáng lo ngại. Tuy nhiên, nếu một bên mũi liên tục bị tắc trong thời gian dài, cần lưu ý đến các vấn đề như lệch vách ngăn, viêm xoang, polyp hoặc những bất thường khác tại vùng mũi.
Vì sao nghẹt mũi thường khó chịu hơn vào ban đêm?
Không ít người ban ngày vẫn thở tương đối bình thường nhưng khi lên giường lại cảm thấy mũi bị tắc. Tư thế nằm có thể làm cảm giác nghẹt trở nên rõ rệt hơn, trong khi dịch mũi cũng khó thoát như lúc cơ thể ở tư thế đứng.
Nghẹt mũi ban đêm dễ khiến người bệnh phải thở bằng miệng, gây khô họng, ngủ không ngon, ngáy hoặc thức giấc nhiều lần. Nếu tình trạng xảy ra thường xuyên, chất lượng giấc ngủ và sinh hoạt ban ngày cũng có thể bị ảnh hưởng.
Những nguyên nhân gây nghẹt mũi thường gặp nhất
Nghẹt mũi không phải là một bệnh riêng biệt mà thường là triệu chứng liên quan đến nhiều tình trạng khác nhau. Xác định nguyên nhân là bước quan trọng để lựa chọn cách xử lý phù hợp.
Cảm lạnh, cảm cúm và nhiễm trùng đường hô hấp
Cảm lạnh là một trong những nguyên nhân quen thuộc khiến mũi bị tắc. Khi virus tác động lên đường hô hấp, niêm mạc mũi có thể bị viêm, sưng và tăng tiết dịch.
Ngoài nghẹt mũi, người bệnh có thể gặp những triệu chứng như chảy nước mũi, hắt hơi, ho, đau họng, đau đầu hoặc mệt mỏi. Các biểu hiện cụ thể phụ thuộc vào nguyên nhân và mức độ bệnh.
Trong nhiều trường hợp nhiễm virus thông thường, triệu chứng có thể dần cải thiện theo thời gian kết hợp với nghỉ ngơi và chăm sóc phù hợp.
Viêm mũi dị ứng
Nếu thường xuyên nghẹt mũi kèm hắt hơi thành tràng, ngứa mũi và chảy nước mũi trong, viêm mũi dị ứng là một nguyên nhân cần được nghĩ đến.
Các yếu tố kích hoạt có thể bao gồm phấn hoa, mạt bụi, bụi nhà, nấm mốc, lông động vật hoặc những tác nhân khác tùy cơ địa mỗi người.
Khi tiếp xúc với chất gây dị ứng, cơ thể tạo ra phản ứng khiến niêm mạc mũi sưng và tăng tiết dịch. Vì vậy, người bị viêm mũi dị ứng có thể gặp tình trạng nghẹt mũi tái đi tái lại.
Viêm mũi xoang
Viêm mũi xoang cũng có thể khiến người bệnh thường xuyên cảm thấy mũi bị tắc. Tình trạng viêm làm niêm mạc phù nề, tăng tiết dịch và ảnh hưởng đến quá trình dẫn lưu bình thường của các xoang.
Ngoài nghẹt mũi, một số trường hợp còn xuất hiện giảm khả năng ngửi, cảm giác nặng hoặc đau vùng mặt, đau đầu và dịch mũi bất thường.
Không nên chỉ dựa vào màu sắc dịch mũi để tự kết luận nguyên nhân hoặc tự mua kháng sinh. Khi triệu chứng kéo dài hay diễn biến nặng, người bệnh nên được thăm khám để xác định căn nguyên.
Khói bụi, thuốc lá và không khí khô
Môi trường sống cũng ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe của niêm mạc mũi. Khói thuốc, bụi mịn, mùi hóa chất và những chất kích thích trong không khí có thể làm mũi khó chịu.
Không khí quá khô, đặc biệt khi sử dụng máy lạnh thường xuyên, cũng có thể khiến niêm mạc mất độ ẩm tự nhiên. Một số người vì vậy cảm thấy khô, rát hoặc nghẹt mũi rõ hơn.
Giữ môi trường sống sạch sẽ, tránh khói thuốc và hạn chế tiếp xúc với các tác nhân đã biết gây kích ứng là những biện pháp hữu ích.
Vẹo vách ngăn và bất thường cấu trúc mũi
Nếu nghẹt mũi diễn ra dai dẳng và thường tập trung ở một bên, nguyên nhân đôi khi liên quan đến cấu trúc bên trong mũi.
Vẹo vách ngăn có thể làm một bên đường thở hẹp hơn bên còn lại. Ngoài ra, tình trạng quá phát cuốn mũi, polyp, dị vật hoặc những bất thường khác cũng có khả năng cản trở luồng không khí.
Những trường hợp này thường khó giải quyết triệt để chỉ bằng các biện pháp thông mũi tạm thời. Người bệnh cần được bác sĩ Tai Mũi Họng kiểm tra để xác định nguyên nhân.
Lạm dụng thuốc xịt thông mũi
Một sai lầm thường gặp là thấy nghẹt mũi liền sử dụng thuốc xịt hoặc nhỏ mũi co mạch liên tục. Một số sản phẩm có thể tạo cảm giác thông thoáng khá nhanh nhưng không phù hợp để tự ý dùng kéo dài.
Việc lạm dụng thuốc co mạch có nguy cơ dẫn đến tình trạng nghẹt mũi trở lại và hình thành vòng luẩn quẩn: nghẹt mũi – xịt thuốc – dễ chịu tạm thời – tiếp tục nghẹt – tiếp tục dùng thuốc.
Do đó, cần đọc kỹ hướng dẫn và tham khảo bác sĩ hoặc dược sĩ nếu phải sử dụng thuốc thường xuyên.
Cách xử lý nghẹt mũi hiệu quả và khi nào cần đi khám?
Phương pháp xử lý cần phụ thuộc vào nguyên nhân. Với những trường hợp nhẹ, một số cách chăm sóc đơn giản có thể giúp giảm cảm giác khó chịu và hỗ trợ đường thở thông thoáng hơn.
Vệ sinh mũi bằng nước muối sinh lý
Nước muối sinh lý có thể hỗ trợ làm sạch bụi bẩn, chất gây kích ứng và dịch nhầy trong khoang mũi. Đây là biện pháp tương đối đơn giản được nhiều người lựa chọn khi bị nghẹt hoặc chảy nước mũi.
Khi rửa mũi, cần sử dụng dung dịch phù hợp và đảm bảo dụng cụ sạch. Không nên thực hiện với lực quá mạnh hoặc áp dụng tùy tiện những phương pháp không đảm bảo vệ sinh.
Uống đủ nước và duy trì độ ẩm thích hợp
Uống đủ nước giúp cơ thể duy trì độ ẩm và có thể hỗ trợ làm dịch nhầy bớt đặc. Nước ấm cũng giúp nhiều người cảm thấy dễ chịu hơn khi đồng thời bị nghẹt mũi và khó chịu ở cổ họng.
Nếu không khí trong phòng quá khô, có thể cân nhắc duy trì độ ẩm ở mức phù hợp. Đồng thời, nên vệ sinh máy tạo ẩm thường xuyên nếu sử dụng để tránh tạo môi trường thuận lợi cho vi sinh vật và nấm mốc phát triển.
Tắm nước ấm để cảm thấy dễ chịu hơn
Hơi ấm và độ ẩm trong lúc tắm có thể giúp dịch mũi trở nên dễ lưu thông hơn, nhờ đó tạo cảm giác thông thoáng tạm thời.
Tuy nhiên, cần phân biệt biện pháp hỗ trợ triệu chứng với điều trị nguyên nhân. Nếu nghẹt mũi bắt nguồn từ viêm xoang kéo dài, dị ứng hoặc bất thường cấu trúc, chỉ tắm nước ấm sẽ không giải quyết được căn nguyên.
Hạn chế những yếu tố làm nghẹt mũi nặng hơn
Người thường xuyên bị nghẹt mũi nên giữ không gian sinh hoạt sạch sẽ, hạn chế bụi, khói thuốc và mùi hóa chất mạnh. Với người bị dị ứng, việc xác định và giảm tiếp xúc với tác nhân kích hoạt có ý nghĩa quan trọng.
Khi ra ngoài trong môi trường nhiều bụi, có thể sử dụng khẩu trang phù hợp. Chăn, ga, gối và không gian ngủ cũng nên được vệ sinh định kỳ.
Ngoài ra, tránh tự ý sử dụng kháng sinh khi chỉ có triệu chứng nghẹt mũi. Kháng sinh không có tác dụng điều trị virus và chỉ nên được sử dụng trong những trường hợp phù hợp theo chỉ định chuyên môn.
Khi nào nghẹt mũi cần đi khám?
Nghẹt mũi thông thường có thể không nguy hiểm, nhưng không nên xem nhẹ tình trạng kéo dài hoặc xuất hiện kèm những dấu hiệu bất thường.
Bạn nên cân nhắc đi khám khi nghẹt mũi dai dẳng, tái phát thường xuyên hoặc ảnh hưởng rõ rệt đến giấc ngủ và sinh hoạt. Đặc biệt cần chú ý nếu triệu chứng đi kèm sốt cao, đau vùng mặt hoặc xoang nhiều, mệt mỏi đáng kể hay dịch mũi bất thường.
Trường hợp nghẹt một bên mũi kéo dài cũng cần được kiểm tra để loại trừ nguyên nhân liên quan đến cấu trúc hoặc tổn thương trong mũi.
Nếu chảy dịch mũi liên tục sau chấn thương vùng đầu hoặc xuất hiện triệu chứng nghiêm trọng, người bệnh nên được đánh giá y tế sớm thay vì tiếp tục tự điều trị tại nhà.
Làm gì để hạn chế nghẹt mũi tái phát?
Không phải tất cả nguyên nhân đều có thể phòng tránh hoàn toàn. Tuy nhiên, một số thói quen có thể giúp bảo vệ đường hô hấp và hạn chế các yếu tố kích thích niêm mạc mũi.
Nên giữ vệ sinh cá nhân và môi trường sống, rửa tay thường xuyên, tránh khói thuốc, uống đủ nước và hạn chế tiếp xúc với tác nhân gây dị ứng đã xác định.
Nếu nghẹt mũi liên quan đến một bệnh lý cụ thể như viêm mũi dị ứng, viêm xoang hoặc bất thường cấu trúc, điều trị đúng nguyên nhân theo hướng dẫn của bác sĩ là yếu tố quan trọng để hạn chế triệu chứng tái diễn.
Kết luận
Hiểu rõ tại sao lại nghẹt mũi giúp bạn chủ động lựa chọn cách chăm sóc phù hợp và tránh tự ý dùng thuốc kéo dài. Phần lớn trường hợp có thể cải thiện khi vệ sinh mũi, uống đủ nước và tránh tác nhân kích thích. Tuy nhiên, nếu nghẹt mũi dai dẳng hoặc kèm dấu hiệu bất thường, hãy đi khám sớm.
